Psikiyatri ve Sinema

GUGUK KUŞU

ONE FLEW OVER THE CUCKOO’S N= EST – 1975

Film Detayl= arı ve Görüntüleri için tıklayın.

FİLMİN AKIŞI

Sayın Başh= ekimimiz Dr. Bülent Demirbek’in yazardan bu f= ilm hakkındaki yorumunu rica etmesi üzerine düzenlenmiştir.=

Gösteriminin üzerinden 33 sene geçmesine rağmen toplumda, hasta gruplarında ve ruh sağlığı dallarında hizmet veren görevliler üzerinde gerek olumlu ve gerekse olumsuz izler bırakmaya devam eden böyle ender bir filmin eğlenti, eğ= itim ve esenleme (terapi) düzeylerini bu köşenin okurlarıyla beraber gözden geçirmek, yaz= ar için çok keyif vericidir ve Dr. Demirbek= ’e bu fırsatı verdiğinden dolayı da müteşe= kkir bulunmaktadır.

Filmin hikâyesi aslında çok basittir ve bu sade senaryoyu oyunculuklarıyla, yapımcılıklarıyla, yöneticilikleriyle ve diğer boyutlardaki çalışma= larla sonuna kadar bir gerginlik içinde, bazen dram ve bazen da komedi nüanslarıyla süsleyerek sinema severlere= seyrettirebilme, bir ekip çalışmas= 5;nda yeteneklerin birleştirildiğinde nasıl başarıya ulaşılabileceğini de sergilemektedir.

McMurphy (Jack<= /span> Nicholson), bir ırza geçme olayından dolayı (İddia’ya göre bahsi geçen genç hanım aslında 15 yaşında iken yaşını büyütmüş, bu şekilde beraber olduktan sonra iş= ;in su yüzüne çıkmasından, McMu= rphy mahkemelere düşmüştür) mahkeme kararı ile günlerini geçirdiği hapisten kurtulmak amacıyla gardiyanları ruh ve akıl sağlığından eksik olduğuna inandırmış, gereken teşhis ve dolayısı ile tedavisi için hapiste kalmak yerine ruh ve akıl hastanesine gönderilmiştir.

Daha geldiği ilk günden itibaren asi, anti konfor= mist yani gelenek-görenek, kanun-nizam ölçülerine sığmayan fakat o derecede de sevilen, bizim kültürümüzdeki “Şeytan tüyü” olan “üç kağıtçı= ;,” Anglo-Amerikan ekolünün de “Lovable Rogue” deni= len karakteri şeklinde karşımıza çıkmaktadı= ;r.

Hastane servisleri tamamen Baş Hemşire Ratched (Louise Fletcher)
idaresine terkedilmiştir. Baş Hemşire; servis düzenine = ve kurallarına uymaları için hastaların tamamına uzak-kuru-kuvvetli bir baskı rejimi uygulamaktadır. Koordine ettiği grup terapisinde bile sessiz ama güçlü bir sindirme sürdürmektedir.

McMurphy’nin bulunduğu serviste, sonraki yıllarda çevrilen filmlerde daha önemli rollerde izlenen Frederickson (Vincent Sciavelli)= , Taber (Christopher Lloyd), Martini (Danny DeVito), Billy (Brad Dourif) ve kimseyle konuşmayan adeta otistik bir klinik sergileyen kızılderili reisi Şef Chief Bromden (Will Sampson) gibi karakterler bulunmaktadırlar.=

McMurphy servise yerleşir yerleşmez; etrafındaki hastalara aslın= da bir rehabilitasyon uygulanmadığını, iyileşmede çok önemli olan otonominin, yani bireyin kendi becerilerini deneyime ve birikime götürebilmesi için gereksinim duyulan hürriyetin kısıtlandığını farketmi&= #351;tir. Yavaş yavaş hem kendi ve hem de etraf= ı için bu baskının kaldırılması paralelinde uğraşıya girişir.

McMurphy’nin, diğer hastalar gibi kolayca sindirilemeyeceği, Baş- hemşire’nin de gözün= den kaçmamıştır. Uzun zamandır bir problem olmadan servisi idare etmesi ve otoritesi tehlikeye girmiştir.

= McMurphy serviste yapmadığını bırakmaz. Otobüs anahtarını çalıp servisteki arkadaşlarını körfezde bot gezintisine götürm= eden tutun da, annesince yapılan baskı içinde büyümüş ve bu yüzden bir kız arkadaş bile edinememiş Billy’ye yine hastane dışı kaçamaklarından birinde bir hayat kadını getirir ve ilk defa bir hanım ile beraber olması= na yardım eder.Düzeni her bozduğunda= da, kendini ya izolasyon odasında bulur, ya da şok tedavisine gönderilir. Bir kere bütün servisin McM= urphy’nin yaptıklarına katılmış olmalarından dolayı,herkese ceza amacıyla yapılacak şok tedavisi için sırada bekleşirlerke= n, Kızılderili reisin aslında pek ala duyup konuştuğunu ama kendini rahat bırakmaları için aptal taklidi yaptığın= 5; öğrenir, şeytanca sevinir ve iki adam arasında bir arka= daşlık başlar.

En sonunda gece vardiyası esnasında kadınlı-kızlı partiden sonra işler çatallaşır. Sabah işe gelen Baş Hemşire durumu görünce küplere biner ve bu ara= da cezadan korkan Billy’yden durumu annesine bildireceğini söyleyerek ve suçluluk k= ompleksi yaratarak adeta intikam alma yoluna gider. Bundan korkan genç adam kendini öldürmeye kalkar. Bunun üzerine McMurphy kendini kaybeder ve başhemşirenin üzerine atlayarak boğmağa kalkar. Zor-bela başhemşireyi ellerinden kurtarırlar ve izolasyondan sonra “lobektomi,” prosesine yani e= skiden şiddet kullanan ve tedavi edilemeyen bireylerin beyinlerinin ufak bir kısmının ameliyat ile alınmasına ve kişinin yürür-gezer “zombi” haline getirilmesine (hastane yönetimince) karar verilir<= /span>.

Son sahnede McMurphy, ameliyattan sonra servise getirilirken izlenir. O deli-dolu kişiliğin yerinde yeller esmektedir; hakikaten yürüyen bir ölüden başka bir şey değildir. Bu durum, kızılderil= i reisin çok üzülmesine sebep olur. Arkadaşını= ;n yaşamı boyunca bir ölüden farksız olacağını bildiğinden bir yastık alır, yüzüne dayar ve McMurphy refleks olar= ak birkaç kez debelendikten sonra ruhunu teslim etmesine yardım ed= er. Daha sonra reis banyoya gider, su dağıtımı tesisi= nin havuz başını kuvvetli olması sayesinde kaldırı= ;r, demir parmaklıklı pencereye savurur, parçalanan pencereden= de kaçar-gider, filme ismini veren “guguk kuşu yuvasınd= an biri uçtu” temasını cisimlendirir.=

Filmin eğlenti düzeyinde gözden geçirimi:

Genelde her eglenti filmi sanat düzeyinde zengin b= ir profil veremezken, sanatça yüksek kalitede= ki bir film de pek eğlenti aracı olarak uygun bulunmayabilir. Bu film is= e, hem sanat ve hem de eglence düzeylerinde aynı paralelde izlenebilen ender eserlerdendir.

Eğlence bakımından “kara komedi” temaları ve bihassa Jack Nicholson’un o her zamanki “küçük şeytan” kisvesinde çevirdiği işlerle, “dur bakalım, bunun altından nasıl kalkacak” merakı ile ilgiyle izlenmesi,= bazan ağır bir dram ve hatta bazan korku filmi sınırlarında dolaşan nüansların seyirciyi etkilediği şüphesizdir. McMurphy karakteri herkesin içindeki o asi çocuğun sahneye projeksiyonu şeklinde popüler hale dönüşmüştür. Enteresandır, bu film ayn&#= 305; zamanda tekrar-tekrar görülebilecek bir kalitededir. Yazar, bütün filmi senelerdir on defadan fazla görmüş olmasına karşı, yine seyrettiğinde, ilk seferde aldığı zevki hala tatmaktadır.<= /p>
Sanat bakımından;

film gelmiş-geçmiş Oskar ödüllerini süpürenlerin başında gelmektedir. = Bir çok dalda aday gösterilmesinde, En = 04;yi Film-Yapımcı (Michael Douglas ve Saul Zaentz), En İyi= Erkek Aktör (Jack Nicholson= ), En İyi Hanım Aktris (Louise Fletcher), En İyi Yönetici (Milos Forman) ve En İyi Adapte Edilmiş Senaryo Yazımı (Lawren= ce Hauben ve Bo Goldman) ödüllerine layık görülen film bütün dünyadaki değisik festivallerde arka = arkaya ödül yağmuruna tutulmuştur.

Filmin eğitim düzeyinde gözden geçirimi:

Burada eğitim kavramını iki ayrı düzeyde tartışabiliriz.

Tıp öğrencilerinin ve ruh sağlığı eğitiminde= ki uzman adaylarının eğitimi alanında, hoca-öğre= nci arası enteresan tartışmalara sebep olmuştur. McMurphy hakikaten ruhen sağlıksız bir kişi midir yoksa ergenliğini tamamlamamış bir yetişkini mi sergilemektedir? Ruhen sağlıksız bir birey ise, tedaviye cevap verme olasalığında<= /span> mıdır? Filmin yapıldığı senede DSM yani ruh ve akıl hastalıklarının bu günkü tanım-teşhis kategorisinin daha “ilkel” düzeyler= inde bulunması paralelinde, o zamanlar eğitmen ve eğitilenler arasındaki tartışmalar, bu günküne uymayabilir. Eskilerin, teşhis-i tefrik yani “differenti= al diagnosis” dedikleri, Sherlock Holmes filozofisindeki “deductable analogy<= /span>” doğrultusunda, olabilecek tanımların bir-bir ayıklanması ve en sona, en akla yakın ve uygununun kalmas= 05; yürürlüğünde çok güzel bir tartışım kaynağı olabilir.

Hastaların, ailelerinin ve toplumun eğitiminde ise film hala kapanmayan çok büyük yaralar açmıştır. Film 1975 yapımı olduğu halde olaylardan esinlenilen 1960’lardaki deneyim ve birikimler kapsamından çıkamamışt= 5;r. Dolayısı ile, ABD’de 1975 yılında uygulanan ruh hastalıkları servis tedavi şekillerini doğru olarak yansıtmamaktadır. Yazar = 1971 yılında Pennsylvania’daki psikiyatri uzmanlık eğitimine University of Pittsburgh, Medical School, Western <= span class=3DSpellE>Psych İnstitute e= 87;itim hastanesi olan Warren Stat= e Hospital’da başladığı= nda, şok tedavisi bir ceza olarak değil, tedavi aracı şeklin= de uygulanmakta idi. Lobektomi de kaldırılmıştı. Kilitli ve kilitsiz servisler çalışmakta, kilitsiz servis hastaları her hafta otobüsle ufak çalışma alanlarında maaş ödenerek görevlendirilmekte, kilitli servisteki hastalar da bu hürriyet ve kazanca kavuşmak için tedaviye uyarak bir an e= vvel iyileşme gösterip, kilitsiz servise geçebilme uğraşısında idiler. Hastalar serviste doğum günü kutlamalarında, spor hareketlerine götürülmede, eğlence yerlerinde bulunmaya yöneltilmişlerdi. Şok tedavisinin filmde bir ceza olarak kullanılmış olması; aradan yıllar geçmesine rağmen depresyon hastalarının anılarında şok tedavisi sahnesi halen yerini koruduğundan, depresyon hastalarının tedavilerinde şok kullanma önerisi bu gün bile şiddetle reddedilmektedir. = ;

Filmin terapi<= /span> düzeyinde gözden geçirimi

Yazarın gündüz hastanesinde psiko-eğitim= ve açık-sonlu grup film terapi seanslar= ında başarı ile kullandığı iki klip vardır:

G= rup terapisi esnasında evvelce pek üzerinde durulmamış olan Beyzbol finallerini seyretme gündeme getirilir ve birkaç hasta, biraz da McMurphy’den aldıkları cesaretle, maçın biraz sonra başlama durumunu tartışarak izlenmesini isterler. Buna McMurphy bile şaşırmış ve çok sevinmiştir. Tabii, kontrolü elden kaybetmemeye kararlı Baş Hemşire Ratched, önce grup katılımcılar&#= 305; arasında oy verilmesini şart koşar. Umudu, çoğunluğun sindirilmiş olmalarından dolayı = el kaldıramayacaklarıdır. Gelin-görün ki, dokuz katılımcının dokuzu da birer-birer el kaldırarak Başhemşireyi şaşırtırlar. McMurphy sevinçlidir, hemen televizyonun açılmasını ist= er. Mamafih, Başhemşire şimdi de, oylamanın bütün servise uygulandığını, servisteki yatak sayısının 18 olduğunu hatırlatarak bir kişinin daha el kaldırmasını şart koşar! Diğer dokuz kişi hem medikal, hem psikiyatrik ve hem de nörolojik bakımd= an kendilerine ne dendiğini bile anlayacak kapasitede değildirler. <= span class=3DSpellE>McMurphy, Baş Hemşirenin sözünden dönmesine çok içerlemiş ama umudunu kaybetmemiştir. Hemen diğer dokuz hastayı birer-birer ziyaret ederek ellerini havaya kaldırmaları için adeta yalvarı= ;r, bütün istediği bir kişinin oyudur. Kızılderili Şef’e bile gider yardımını ister ama nafile, #= 0;ef yüzüne aval-aval bakmaktadır. Tam işten cayacağ= 05; zaman Şef hafifçe elini kaldırmaya geçer! McMurphy sevinçten deliye dönmüştür; büyük bir sevinçle Başhemşireye koşar ve 10-8 çoğunluğu sağlayan oylamada Şefi gösterir, televizyonun açılmasını ister. Başhemşire bu sefer de, oylama zamanının geçtiğini, yarın aynı saatte yine oylamanın yapılabileceğini bildirerek o uzak-soğuk-kuru sindirme politikasına devam e= der.Tabii, ertesi gün final maçları geçmiş olacaktır= . McMurphy büyük bir şekilde öfkele= nir, hırsından ne yapacağını bilmemektedir. Kırıp-dökmeye başlasa izolasyon odasına gideceğinden, kafası bozuk, gelir boş televizyon ekranının önünde oflaya-puflaya oturur. Ekrana bakarken, aklına bir şey gelir! Birden bir spor spikeri gibi, sanki ma&cced= il; oynanırmışçasına oyunu nakletmeye, anlatmaya ve heyecanlı-heyecanlı bağırıp-çağır= maya geçer. Diğer hastalar önce bundan bir= şey anlamazlar ama yavaş-yavaş McMurphy’ni= n etrafında toplanarak onlar da sanki maç oynanmakta imiş gi= bi tuttukları takımı desteklemeye bağırmaya-çağırmaya girişirler, belki de ha= kiki maçı seyrederken yapmayacakları oturup-kalkmaya, sağa-sola sıçramaya başlarlar ve McMurphy’nin “Home Runé yani beyzboldaki “gol” sayımını çığlıklarla kutlarlar. Bunu yaparken McMurphy Baş Hemşireye bakma= kta ve “ne yaparsan yap, benim hürriyetimi kısıtlayamazsın” mesajını vermekte, Baş Hemşire de serviste senelerdir oynayıp kazandığı kontrol oyununu ilk defa bu innovasyon kabiliye= ti ve yaratıcı zekaya sahip olan hastaya karşı kaybettiğini düşman bakışlar fırlatarak geri çevirmektedir.

B= u klip, hastalarca izlendikten sonra temamız, bilha= ssa psikiyatrik rehabilitasyonda hastaların stres ve düş kırıklığı karşısında sözsel ve= ya bedensel şiddet kullanımına geçecekleri yerde, kimsey= e ve kendilerine zarar vermeden “deplasman” ve “mizah” defans mekanizmalarını kullanarak, kendilerini başka yönden do= yuma götürecek alternatifleri seçmelerinde ve rakiplerini yine kimseye bir zarar vermeden ama böyle-ama şöyle yenebilme hürriyetine sahip bulundukları düzeyinde bir kılavuz olmaktadır.

&= #304;kinci klipte de, McMurphy’y= i, yine hasta arkadaşlarının serviste hiç bir ses-seda çıkarmadıklarından dolayı çiğnenen haklarına karşı birşey yapamamaları yüzünden canının sıkıldığı sahnede izlemekteyiz. En sonunda, arkadaşlarına eğer istiyorlarsa serviste kalmaların= 5; ama kendisinin pencereden çıkarak şehre kaçacağını ve beyzbol fin= al maçını seyredeceğini bildirir. Kimisi şaşırır, kimisi güler, kimisi de nasıl yapacağını sorar. McMurphy banyo= daki su dağıtım tesisinin bazal kümbetini gösterir, yerinden kaldırıp pencereye savuracağını, demirler= i bu şekilde kırdıktan sonra çıkıp bir arabaya takılıp şehre gideceğini bildirir. Yapamayacağ= 5;na dair söyleşiler devam ederken, McMurphy üstelik bir de bahis teklif eder ve birkaçıyla bahse bile girer. Bir dener, iki dener, koca kümbeti kaldırmak olanaksızdır. Büyük bir düş kırıklığıyla vaz geçer. Odasına çekilirken, bazı hastaların alaylı bakışlarına karşı, senelerce sinemaseverlerin dillerine persenk ettikleri meşhur söyleşiyi mırıldanır: “...but I did = try didn’t I, God damn it? ...least I did that!” yani, “...ama ben denedim, değil mi Allah’ın belaları? Hiç olmazsa onu yaptım!”

D= eneme eğitiminin psikiyatrik rehabilitasyonda önemi büyüktür. Bir şeyin hakkından gelip-gelemeyeceğimiz ancak deneyim ve birikimlerimizle paralel olan atılımlarımızla ölçülür. Atılımlarımızın olmadığı, bir şeyin altından kalkıp-kalkamayacağımızı denetlemede peşin hükümler yüzünden vaz geçersek, yaşamımız boyunca içimizde bir ukde, yara olarak suçluluk duygularını= ve utanmayı besleyecek, depresyona, kaygıya ve öfkeye sürükleyecektir. Mamafih, McMurphy’nin= yaptığı gibi kanıta dayalı olarak belirlenmiş= se, o zaman içimiz rahat edecek ve yaşamımızda bir problem çıkarmayacaktır.

De= nemenin ikinci faydası da, başkalarını motive edebilmemizdedir. Bizim başaramadıklarımızı başkaları başarabilirler. Nitekim, arkadaşının haline çok üzülen kızılderili Şef, yastıkla McMurphy’nin yaşamına son verdikten s= onra evvelki sahneyi unutmamış, su sisteminin bazal kümbetini o korkunç kuvvetiyle kaldırıp pencereye savurmuş, kırılan demirler arasından çıkarak hastaneden kaçmış ve filme ismini veren temayı işlemiş= tir. Bir yerde, arkadaşının yapılabilir gözüyle baktığını yerine getirerek spirit&= uuml;el boyutta onu da mutlu etmiştir.

Filmin = trivia-ayrıntı tarafının gözden geçirimi

Fi= lmde hastane Baş Hekimi Dr. John Spivey’i canlandıran hekim aslında filmin çekildiği hastanenin Baş Hekimi Dr. Dear R. Brooks’tur.

Broadway’de sahnede McMurphy karakterini başarı ile canlandıran Kirk= Douglas, oğlunun film adaptasyonuna yapımcı olarak para yatırması devrelerinde babasın= a, Broadway rolünü filmde de tekrar etmesini dolayısı ile baba-oğul bir esere imza atmayı beklerken, role Jack Nicholson’= un alınmasına çok üzülmüştür. <= /o:p>

Fi= lmin müziği (Jack Nit= zsche) adeta bir korku filmi atmosferi yaratarak izleyicilerin gizemlenmesinde ve filmin etkisinde rol oynamaktadır.

Ya= zar; filmin adapte edildiği ve Ken Kesey’in yazdığı romanı okumamıştır. Okuyanlar arasında çoğunluk, h= er zaman olduğu gibi, kitabı daha güzel bulmaktadır. =

Dr. Fuat ULUS<= o:p>